Demat 2.0: કોર્પોરેટ બોન્ડ્સના ઇશ્યુઅન્સ, હોલ્ડિંગ, ટ્રેડિંગ અને સેટલમેન્ટની નવી રીત

છેલ્લા ત્રણ દિવસમાં, REC, L&T અને IIFL એ આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ રૂ. 1,025 કરોડના ટોકનાઇઝ્ડ બોન્ડ્સ જારી કર્યા છે; રિટેલ (છૂટક) રોકાણકારો માટેની સુવિધા અંગેના તબક્કાઓ પછીથી વિચારવામાં આવશે.

મુંબઇ, 12 સપ્ટેમ્બરઃ SEBI એ ‘Demat 2.0’ નામનો એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ લેજર ટેક્નોલોજી (DLT) નો ઉપયોગ કરીને કોર્પોરેટ બોન્ડ્સના ઇશ્યુઅન્સ, હોલ્ડિંગ, ટ્રેડિંગ અને સેટલમેન્ટની પ્રક્રિયાનું પરીક્ષણ કરવાનો છે. આ પહેલની જાહેરાત મુંબઈમાં યોજાયેલા ‘ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટ’માં RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રા અને SEBI ચેરમેન તુહિન કાંતા પાંડે દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવી હતી.

Demat 2.0 હેઠળ, કોર્પોરેટ બોન્ડને ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ લેજર પર ડિજિટલ ટોકન તરીકે બનાવવામાં આવે છે, અને આ લેજરની માલિકી ડિપોઝિટરીઝ પાસે હોય છે. આ સિસ્ટમ RBI ની ‘હોલસેલ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી’ (CBDC) સાથે તેના ‘યુનિફાઇડ માર્કેટ ઇન્ટરફેસ’ દ્વારા જોડાયેલી છે, જે ‘એટોમિક સેટલમેન્ટ’ (એકસાથે થતી પતાવટ) શક્ય બનાવે છે; જેમાં બોન્ડ અને નાણાંની આપ-લે એક જ સમયે થાય છે.

આ ટેક્નોલોજી સ્માર્ટ કોન્ટ્રાક્ટ્સ દ્વારા વ્યાજ અને રિડેમ્પશન (પરત ચુકવણી) ની ચૂકવણીને સ્વચાલિત કરવાની સુવિધા પણ આપે છે. ઇશ્યુઅર્સ અથવા રજિસ્ટ્રાર દ્વારા રોકાણકારની વિગતો મેળવવી, બાકી રકમની ગણતરી કરવી અને બેંકિંગ ચેનલો દ્વારા ચૂકવણી કરવી – તે બધી પ્રક્રિયાઓને બદલે, નિર્ધારિત તારીખે ચૂકવણી આપમેળે શરૂ થઈ શકે છે અને બોન્ડધારકના CBDC વોલેટમાં e₹ (ડિજિટલ રૂપિયો) સ્વરૂપે જમા થઈ શકે છે.

ઝડપી સેટલમેન્ટ અને ઓછો ઓપરેશનલ બોજ

SEBI ને અપેક્ષા છે કે આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ કોર્પોરેટ બોન્ડ માર્કેટની કાર્યક્ષમતામાં અનેક રીતે સુધારો લાવશે. નવી સિસ્ટમ હેઠળ, ઇશ્યુઅર્સ બિડિંગના દિવસે જ ભંડોળ મેળવી શકે છે, જ્યારે હાલમાં સામાન્ય રીતે આ માટે 2-3 દિવસનો સમય લાગે છે. સેકન્ડરી માર્કેટના રોકાણકારો પણ 2-3 દિવસ રાહ જોવાને બદલે તરત જ ભંડોળ મેળવી શકે છે.

રોકાણકારો માટે, આ માળખામાં કોઈ સંપૂર્ણપણે નવી હોલ્ડિંગ પદ્ધતિની જરૂર નથી. ટોકનાઇઝ્ડ બોન્ડ્સ રોકાણકારના હાલના ડીમેટ ખાતામાં જ રાખવામાં આવશે; આ માટે કોઈ અલગ ખાતા કે નવા KYC ની જરૂરિયાત રહેશે નહીં. જોકે, રોકાણકારોએ તેમની ડિપોઝિટરી સાથે Demat 2.0 સુવિધા સક્રિય કરવી પડશે અને નાણાકીય વ્યવહાર માટે સહભાગી બેંકમાં ‘હોલસેલ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી’ (CBDC) વોલેટ જાળવવું પડશે.

રૂ. 1,025 કરોડના બોન્ડ્સ પહેલેથી જ જારી

આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હવે માત્ર વિચારણાના તબક્કાથી આગળ વધી ચૂક્યો છે, જેમાં ત્રણ ઇશ્યુઅર્સે ટોકનાઇઝ્ડ કોર્પોરેટ બોન્ડ્સ દ્વારા કુલ રૂ. 1,025 કરોડ એકત્ર કર્યા છે.

REC લિમિટેડ 7 સપ્ટેમ્બરના રોજ પ્રથમ ઇશ્યુઅર બની હતી, જેણે… ૧૮ રોકાણકારો પાસેથી ૫૦૦ કરોડ. ત્યારબાદ ૯ સપ્ટેમ્બરના રોજ એલ એન્ડ ટી લિમિટેડે ચાર રોકાણકારો દ્વારા ૫૦૦ કરોડ રૂપિયાના ઇશ્યૂ સાથે સબસ્ક્રાઇબ કર્યું, જ્યારે ખાનગી એનબીએફસીએ તે જ દિવસે એક રોકાણકાર પાસેથી ૨૫ કરોડ રૂપિયા એકત્ર કર્યા. પાંડેએ જણાવ્યું હતું કે ત્રણ ઇશ્યૂકર્તાઓએ અગાઉના કેટલાક દિવસોમાં ટોકનાઇઝ્ડ બોન્ડ ઇશ્યૂ હાથ ધર્યા હતા, જેમાં ડિપોઝિટરીઝ સીડીએસએલ અને એનએસડીએલનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં બીએસઈ, એમએસઈઆઈ અને એનએસઈનો ટેકો છે.

પછીના તબક્કામાં છૂટક ભાગીદારીનું આયોજન

સેબીએ જણાવ્યું હતું કે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તબક્કાવાર અમલમાં મૂકવામાં આવશે. જ્યારે પ્રારંભિક તબક્કો ઇશ્યૂ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ત્યારે પછીના તબક્કાઓ આ ટોકનાઇઝ્ડ બોન્ડ્સને હાલના RFQ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ખરીદવા અને વેચવાની મંજૂરી આપશે અને આખરે છૂટક રોકાણકારોને ઍક્સેસ પ્રદાન કરશે તેવી અપેક્ષા છે. પાયલોટ પ્રોજેક્ટના અનુભવનો ઉપયોગ વ્યાપક રોલઆઉટની શક્યતા નક્કી કરવા માટે કરવામાં આવશે. મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે, સેબીએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે ટોકનાઇઝેશન બોન્ડની માલિકી રેકોર્ડ કરવા અને સેવા આપવા માટે વપરાતી ટેકનોલોજીમાં ફેરફાર કરે છે, સાધનની અંતર્ગત કાનૂની પ્રકૃતિને બદલે. ક્રેડિટ-રેટિંગ આવશ્યકતાઓ, ડિબેન્ચર ટ્રસ્ટીઓ, લિસ્ટિંગ અને ડિસ્ક્લોઝર આવશ્યકતાઓ લાગુ રહેશે, જ્યારે ઇશ્યુઅરની ચુકવણીની જવાબદારી અને રોકાણકાર અધિકારો યથાવત રહેશે.

ભારતનો અભિગમ વૈશ્વિક ટોકનાઇઝેશન પાઇલટ્સથી અલગ છે

SEBI એ નોંધ્યું છે કે ટોકનાઇઝેશન પાઇલટ્સ અને કોમર્શિયલ લોન્ચ પહેલાથી જ વૈશ્વિક સ્તરે થઈ ચૂક્યા છે, જેમાં સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડનો પ્રોજેક્ટ હેલ્વેટિયા III, હોંગકોંગનો પ્રોજેક્ટ એવરગ્રીન અને બ્લેકરોક, JP મોર્ગન અને AIIB જેવી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.

જોકે, આ પહેલોમાં મોટાભાગે અલગ પ્લેટફોર્મ પર કાર્યરત વ્યક્તિગત ઇશ્યુઅર સામેલ છે. SEBI ભારતના મોડેલને અલગ તરીકે વર્ણવે છે કારણ કે કોર્પોરેટ બોન્ડ્સ વિતરિત ખાતાવહી પર મૂળ રીતે જારી કરવામાં આવે છે, માલિકી કાનૂની ડિપોઝિટરીઝ દ્વારા જાળવવામાં આવે છે અને ભંડોળનો ભાગ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) દ્વારા સેટલ કરવામાં આવે છે, આ બધું હાલના નિયમન કરેલ બજાર માળખામાં છે.

SEBI નું ડીમેટ 2.0 પાઇલટ ભારતના કોર્પોરેટ બોન્ડ બજારના સંચાલનની રીતમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન ચિહ્નિત કરી શકે છે, કારણ કે નિયમનકાર પરીક્ષણ કરે છે કે શું ટોકનાઇઝેશન, સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ ચલણ અને સ્માર્ટ કોન્ટ્રાક્ટ બજારને ઝડપી, વધુ કાર્યક્ષમ અને ઓછા કાર્યરત રીતે સઘન બનાવી શકે છે.

વધુમાં, સેબી આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ખોલવાની અને વિકસાવવાની યોજના ધરાવે છે જેથી તે રિટેલ રોકાણકારો માટે પણ સુલભ બને. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ, વેલ્થ મેનેજર્સ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ માટે, આ રિટેલ તબક્કો જોવા જેવો સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિકાસ હોઈ શકે છે, કારણ કે તે વ્યાપક ફિક્સ્ડ-ઇન્કમ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી શકે છે અને રોકાણકારો માટે કોર્પોરેટ ડેટમાં પ્રવેશ અને વ્યવહાર કરવા માટે સંભવિત રીતે નવા રસ્તાઓ બનાવી શકે છે.

(Disclaimer: The information provided here is investment advice only. Investing in the markets is subject to risks and please consult your advisor before investing)

(સ્પષ્ટતા: અત્રેથી આપવામાં આવતી તમામ પ્રકારની માહિતી કોઇપણ પ્રકારે રોકાણ/ ટ્રેડીંગ માટેની સલાહ નથી. બજારોમાં રોકાણ જોખમોને આધીન છે અને રોકાણ કરતા પહેલા કૃપા કરીને તમારા સલાહકારની સલાહ લો. વધુમાં અત્રે પ્રગટ થયેલા કોઇપણ સમાચાર કે વિગતો સાથે businessgujarat.in અંશતઃ કે સંપુર્સણપણે સહમત નથી.)