વૈશ્વિક સંકટ વધુ ઘેરાયું, ભારત આર્થિક સ્થિરતા અને ઊર્જા સુરક્ષા માટે પગલાં આગળ ધપાવે છે

અમદાવાદ, 12 મે: ઉદ્યોગ નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે નાગરિકોને ઇંધણ બચાવવા, બિનજરૂરી આયાત મર્યાદિત રાખવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનોના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અંગે તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા બે નિવેદનોને ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક મજબૂતાઈના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવાની જરૂર છે. ખાસ કરીને તે સમયે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભૂ-રાજકીય સંકટને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે.

વિશ્વ અર્થતંત્ર પહેલાથી જ ખર્ચના દબાણ હેઠળ હતું, ત્યારે યુક્રેન સંઘર્ષે ક્રૂડ ઓઇલ, ગેસ, ખાતર, ખાદ્ય તેલ, ધાતુઓ, શિપિંગ અને ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં ભારે વધારો કર્યો હતો. હવે ઈરાન સંબંધિત સંઘર્ષ અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં સતત વિક્ષેપોને કારણે આ દબાણ વધુ વધી રહ્યું છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય મર્યાદિત થઈ રહ્યા છે અને ઊર્જા તથા કોમોડિટી બજારોમાં ભારે અસ્થિરતા સર્જાઈ રહી છે.

હકીકત એ છે કે

ભારત પોતાના ક્રૂડ ઓઇલ, ખાતર, ખાદ્ય તેલ અને વધુ મહત્વપૂર્ણ એવા ઔદ્યોગિક ઇનપુટ્સનો મોટો હિસ્સો વૈશ્વિક બજારમાંથી આયાત કરે છે. વૈશ્વિક બજારમાં વધતા ભાવો ભારતના આયાત બિલમાં ભારે વધારો કરે છે, જેના કારણે વિદેશી ચલણ ભંડાર, રૂપિયો, મોંઘવારી અને સરકારી નાણાકીય સ્થિતિ પર વધુ દબાણ ઊભું થાય છે.

અર્થશાસ્ત્રીઓ જણાવે છે કે ભારત માટેની ઘણી મહત્વપૂર્ણ આયાતો મુખ્યત્વે અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વિદેશી ચલણ સ્થાનિક ચલણની જેમ મનફાવે તેમ સર્જી શકાતું નથી. વિદેશી ચલણનો પ્રવાહ નિકાસ, રેમિટન્સ, સેવાઓ અને રોકાણોથી આવે છે, જ્યારે તેનો ઉપયોગ ક્રૂડ ઓઇલ, LNG, ખાતર, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સોફ્ટવેર પેકેજીસ તેમજ વધતી વસ્તી અને વધતી માંગને કારણે દેશની અંદરની ઉત્પાદન ક્ષમતા ઓછી પડતી હોય તેવા ઉત્પાદનોની આયાત માટે થાય છે. ઉપરાંત ખાદ્ય તેલ અને સોનાની આયાત પણ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી વૈશ્વિક સંકટની પરિસ્થિતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર જાળવી રાખવો આર્થિક સ્થિરતા માટે વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતા બની જાય છે.

આ પરિસ્થિતિમાં બિનજરૂરી આયાતોને મર્યાદિત કરવાના અને વધારાના ઊર્જા વપરાશને ઘટાડવાના પગલાંઓને વ્યાપક આર્થિક સ્થિરતા વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે જોવામાં આવી રહ્યા છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના વપરાશમાં ઘટાડો કરવાથી ક્રૂડ ઓઇલની આયાતમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, જ્યારે જાહેર પરિવહન, સ્થાનિક પ્રવાસન અને ‘મેડ ઇન ઇન્ડિયા’ ઉત્પાદનો દેશની અંદર જ આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને ખર્ચને જાળવી રાખવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. તેવી જ રીતે, કુદરતી ખેતી, ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ, સોલાર પંપ અને રિન્યુએબલ એનર્જી જેવા પ્રયાસો લાંબા ગાળે આયાતી ઇંધણ અને રસાયણો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

વિશ્લેષકો જણાવે છે કે આવી અપીલો પાછળનો મૂળભૂત વિચાર એ છે કે નાગરિકોના લાખો નાના વર્તન અને વપરાશ સંબંધિત ફેરફારો એકત્રિત થઈને રાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટા આર્થિક પરિણામો સર્જી શકે છે — જેમ કે વિદેશી ચલણની બચત, મોંઘવારીના દબાણમાં ઘટાડો, સ્થાનિક ઉદ્યોગોને મજબૂત બનાવવું અને વૈશ્વિક અસ્થિરતાની વચ્ચે લાંબા ગાળાની આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધવું.

ભારતની ત્રણ સરકારી તેલ કંપનીઓ — IOCL, BPCL અને HPCL — પણ અતિશય વૈશ્વિક ઊર્જા અસ્થિરતાની વચ્ચે દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારો હાલમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં સતત રહેલા જોખમોને કારણે ભારે દબાણ હેઠળ છે. આ મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગ દ્વારા સામાન્ય રીતે વિશ્વના લગભગ પાંચમા ભાગનું તેલ પરિવહન થાય છે. ઉદ્યોગ વિશ્લેષણ મુજબ વૈશ્વિક ઇંધણ પુરવઠા, ફ્રેઇટ અને મેરિન ઇન્શ્યોરન્સ ખર્ચ તેમજ રિફાઇનિંગ માર્જિનમાં ભારે વધારો થયો છે, જેના કારણે ક્રૂડ અને રિફાઇન્ડ ઇંધણ બજારમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે.  ભારતની ઇંધણ પુરવઠા વ્યવસ્થાએ મજબૂત લોજિસ્ટિક્સ સંકલન, નિયંત્રિત ઇન્વેન્ટરી મેનેજમેન્ટ અને સપ્લાય-ચેઇન આયોજન દ્વારા આ દબાણ વચ્ચે કામગીરીની સતતતા જાળવી રાખી છે. દેશના મુખ્ય વપરાશ કેન્દ્રોમાં રિટેલ ઇંધણ પુરવઠામાં કોઈ મોટા વિક્ષેપ નોંધાયા નથી.

અનેક દેશોએ ઇંધણ રેશનિંગ સિસ્ટમ, ઊર્જા બચત અંગેની સૂચનાઓ અને માંગ નિયંત્રણ જેવી તાત્કાલિક વ્યવસ્થાઓ અમલમાં મૂકી છે

ઉદ્યોગ નિરીક્ષકો જણાવે છે કે હાલનું સંકટ માત્ર ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ સુધી મર્યાદિત નથી. વધતા શિપિંગ ખર્ચ, યુદ્ધ જોખમ વીમા પ્રીમિયમ, યુરોપ અને એશિયા-પેસિફિકમાં ડીઝલ અને એવિએશન ફ્યુઅલના ઘટતા સ્ટોક, લાંબા શિપિંગ રૂટ્સ અને રિફાઇનરી બોટલનેક્સ — આ બધાએ મળીને છેલ્લા કેટલાય દાયકાઓમાં ઊભા થયેલા સૌથી મોટા વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટોમાંનું એક સર્જ્યું છે. ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે અનેક દેશોએ ઇંધણ રેશનિંગ સિસ્ટમ, ઊર્જા બચત અંગેની સૂચનાઓ અને માંગ નિયંત્રણ જેવી તાત્કાલિક વ્યવસ્થાઓ અમલમાં મૂકી છે. જ્યારે ભારતે અત્યાર સુધી ઊંચા વૈશ્વિક ક્રૂડ ભાવોની વચ્ચે પણ પોતાના સમકક્ષ દેશોની તુલનામાં વધુ સ્થિર ઉપલબ્ધતા અને નિયંત્રિત રિટેલ ભાવ જાળવી રાખ્યા છે.

વિશ્લેષકો કહે છે કે શરૂઆતમાં જ્યારે ઈરાન સંબંધિત તણાવ વધ્યો હતો ત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે માત્ર ટૂંકા ગાળાના વિક્ષેપની આશંકા હતી. ઘણા દેશો અને ઊર્જા કંપનીઓએ શરૂઆતમાં વધારાનો ખર્ચ સહન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને સ્થિતિ ટૂંક સમયમાં સામાન્ય બનશે તેવી આશા રાખી હતી. પરંતુ હવે આ સંઘર્ષ અપેક્ષા કરતાં વધુ લાંબો ચાલ્યો છે અને સ્થિર સ્થિતિમાં પરિવર્તિત થયો છે, જેના કારણે ઊંચા ક્રૂડ ભાવ, વધતા લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ અને ઊંચા ઇન્શ્યોરન્સ પ્રીમિયમનો સંયુક્ત ભાર વધુ દબાણ ઊભું કરી રહ્યો છે. તેઓ વધુમાં જણાવે છે કે આ દબાણ માત્ર ઇંધણ પૂરતું મર્યાદિત નથી. વૈશ્વિક સ્તરે ખાતરના ભાવ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઊંચા રહ્યા છે, અને તેથી ભારત આ વર્ષે પણ સ્થાનિક ગ્રાહકો અને ખેડૂતોને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ વધારાના સંપૂર્ણ પ્રભાવથી બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેમ છતાં, ક્ષેત્ર નિષ્ણાતોના મતે ભારતની સંકલિત ઇંધણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર — જેમાં રિફાઇનરી, કોસ્ટલ ટર્મિનલ્સ, LPG બોટલિંગ પ્લાન્ટ્સ, ઇનલૅન્ડ ડિપોઝ અને પાઇપલાઇન નેટવર્કનો સમાવેશ થાય છે — વધતી વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે સ્થિરતાનું મુખ્ય આધારસ્તંભ બની છે.

ઉદ્યોગ જગતનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી ભૂ-રાજકીય અનિશ્ચિતતા ચાલુ રહેશે, ત્યાં સુધી ભારતની ઊર્જા વ્યવસ્થા માંગ સુરક્ષા, કામગીરીની સ્થિરતા, નિયંત્રિત બજાર સ્થિરતા અને લાંબા ગાળાની ઊર્જા ટકાઉપણું જાળવી રાખવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત રાખશે, સાથે સાથે રાષ્ટ્રીય સ્તરે વધતી આર્થિક મજબૂતાઈ અને આત્મનિર્ભરતા તરફ પણ આગળ વધશે.

(Disclaimer: The information provided here is investment advice only. Investing in the markets is subject to risks and please consult your advisor before investing.)

(સ્પષ્ટતા: અત્રેથી આપવામાં આવતી તમામ પ્રકારની માહિતી કોઇપણ પ્રકારે રોકાણ/ ટ્રેડીંગ માટેની સલાહ નથી. બજારોમાં રોકાણ જોખમોને આધીન છે અને રોકાણ કરતા પહેલા કૃપા કરીને તમારા સલાહકારની સલાહ લો. વધુમાં અત્રે પ્રગટ થયેલા કોઇપણ સમાચાર કે વિગતો સાથે businessgujarat.in અંશતઃ કે સંપુર્સણપણે સહમત નથી.)